Telen

Ik heb een perceel in de volkstuinen van Carré Tillens. Dit perceel werd beschouwd als „ongeschikt voor particulier gebruik“. Het ligt op een slechte plek, te schaduwrijk. De opbrengst die we eruit kunnen halen, volstaat niet om te voldoen aan de criteria van het charter van Leefmilieu Brussel.

In 2024 stelde Leefmilieu Brussel mij voor om van perceel te veranderen, maar in de loop der tijd ben ik aan mijn stukje grond gehecht geraakt. In overleg met Leefmilieu Brussel en het Netwerk van Moestuingidsen heb ik het behouden om technieken en groenten uit te proberen die onder moeilijke omstandigheden kunnen groeien. Ik hoop dat ze kunnen helpen om op klimaatveranderingen te anticiperen.

Mijn vragen

• Toen ik me voorstelde hoe het over een paar jaar zou zijn, met een warmer klimaat, bedacht ik dat we onze groenten misschien in de schaduw zullen moeten verbouwen. Welke groenten zouden het daar goed doen?
• We lopen het risico op watertekorten, welke groenten kunnen groeien met heel weinig water?
• Op mijn terrasperceel nestelen slakken zich tussen het hout van de terrassen en de aarde. Ik heb alles geprobeerd, maar ze blijven mijn perceel teisteren. Hoe kan ik telen met slakken?
• Mijn perceel grenst aan een klein bosje. Het ligt ten oosten van het bosje. Het krijgt te weinig licht en droogt snel uit door de wortels van de bomen. Dat is een nadeel, maar kunnen de bomen mij daar iets voor teruggeven?

Mijn idee

We weten dat er rondom planten, en met name bomen, een netwerk van mycorrhiza’s ontstaat. Een mycorrhiza is het resultaat van een symbiotische samenwerking tussen schimmelmycelium en plantenwortels. Zonder al te diep in detail te treden, is het alsof mycorrhiza-planten via de schimmels beschikken over wortels die 100 keer groter zijn om water en mineralen op te nemen. Het is deze eigenschap die ik wil testen.

Wanneer we in een moestuin spitten of schimmelwerende middelen gebruiken, vernietigen we dit netwerk en moeten de wortels van onze groenten zich zonder de hulp van de symbiotische schimmels voeden. Daarom heeft de moestuingrond zoveel regelmatige bemesting nodig. Ik ga de grond dus zo min mogelijk bewerken en de groenten zo min mogelijk verplaatsen om te profiteren van de mycorrhiza.

Het idee is dus om een eetbare weide aan te leggen waar de groenten zichzelf opnieuw zaaien. Mijn rol in deze weide zal zijn om de diversiteit in stand te houden en te vergroten.

Ik geef mezelf drie jaar de tijd om deze aanpak uit te proberen en te kijken of hij productief kan worden.

Mijn groenten

Welke groenten gedijen goed in deze omstandigheden en gaan goed samen met andere gewassen?

Niet alles kan in de schaduw worden geteeld; tomaten rijpen bijvoorbeeld slecht op mijn perceel, zelfs de cherrytomaten. Sommige groenten die halfschaduw zouden kunnen verdragen, groeien niet zonder extra water; dat geldt bijvoorbeeld voor rode bieten. Ik ga voorlopig geen aardappelen meer telen, hoewel ze bij mij goed groeiden, maar daarvoor moet de grond worden omgewoeld.

Ik heb ook groenten die het goed doen op mijn perceel, zoals veldsla, bernagie, snijbiet, Chinese knoflook of daslook, en die zich spontaan opnieuw zaaien. Maar weinig klassieke groenten verdragen mijn omstandigheden. Bij traditionele teelt zou ik me, afgezien van de groenten die ik al heb genoemd, moeten beperken tot aardappelen of knoflook. 

Ik ben dus op zoek gegaan naar nieuwe, geschikte groentesoorten bij zaadhandelaars, maar ook in het boek „Capitulaire De Villis“ en in boeken over bostuinen en eetbare wilde planten. Ik zal jullie elk jaar vertellen welke nieuwe groentesoorten bij mij goed zijn gelukt.

Het werk

Het gaat erom de diversiteit van mijn eetbare weide te vergroten, en te ontdekken welke groenten in de schaduw en zonder water groeien en goed gedijen dankzij mycorrhiza. 

Onkruid

Wat onkruid betreft, leveren de meeste soorten geen problemen op. Ik maai of trek ze weg en leg ze op de grond als bodembedekking.

Het onkruid dat me wel problemen bezorgt, is kweekgras. Om dit in de moestuinen uit te roeien, wordt meestal gespit. Maar dat heb ik mezelf verboden.

Toen ik Romain Van de Walle, hoofdtuinier bij de Abdij van Royaumont, ontmoette tijdens een dag bij Début des haricots, vond ik een oplossing. Hij gebruikt Rhinanthus om de grassen in zijn bloemenweiden te verzwakken. Het zijn halfparasieten: ze kunnen op zichzelf leven, maar parasiteren op grassen als ze die vinden. Ze hebben drie maanden kou nodig, dus heb ik deze herfst Rhinanthus minor gezaaid. Ik houd u op de hoogte.

Slakken

De ervaring heeft al geleerd dat er na 4-5 jaar mulchen steeds meer slakkenvijanden opduiken. Mijn verliezen zijn dan vergelijkbaar met die op de andere percelen om me heen.

Maar deze keer, aangezien ik een weide wil die zichzelf opnieuw inzaait, kan ik dus geen mulch gebruiken. Ik ga in plaats daarvan de plantdichtheid gebruiken. Mijn hypothese is dat wanneer de planten dichter op elkaar staan, de slakken overal een beetje knabbelen. Elke groente raakt minder beschadigd.

Voorlopig werkt deze techniek, ik houd u op de hoogte als daar verandering in komt.

De oogst

In dit systeem wordt de groente steeds minder geordend, aangezien de zaailingen vanzelf moeten gaan groeien. De groente wordt dus niet in grote hoeveelheden geoogst, maar eerder hier en daar geplukt, net als bij duurzame oogst, zodat ze zaad kunnen vormen.

Ik houd van bouillons, soepen of gemengde salades, dat past goed bij mij, maar het zou minder geschikt zijn als u conserven voor de winter wilt maken.

Door het ontbreken van water geven krijgt de groente een meer geconcentreerde smaak. Persoonlijk vind ik dat lekker, maar sommige van mijn naasten vinden het soms te sterk. Ik bereid ze met umami-rijke ingrediënten zoals tomaten, champignons, kaas of vlees.

Groente van het jaar

Ik kan alvast iets vertellen over een groente die ik in 2023 heb ontdekt: de maceron. Het is een tweejarige plant uit de selderfamilie, die halfschaduw verdraagt en niet gevoelig is voor slakken. In het droge seizoen laat de maceron zich nauwelijks zien, maar zodra er water komt, groeit hij uit en kan hij wel 1 m² in beslag nemen.

Het is een groente uit de selderijfamilie die volledig eetbaar is. Ik ben dol op de stengels, gekonfijt op dezelfde manier als engelwortel. Het recept is een lentegerecht; je moet stengels van vorig jaar kiezen, anders hebben ze niet genoeg smaak. De wortels, die snel vezelig worden, vervangen knolselderij om bouillons op smaak te brengen, maar ik houd niet van hun textuur. De bladeren hebben een uitgesproken smaak, maar minder dan die van berg-ache. De zaden hebben een peperige, ietwat bittere smaak; ik zal ze volgend jaar aan de Jardins Semenciers geven. De bloemen zijn lekker in salades. 

Het voorbeeld van de maceron, die in een nat jaar zeer overvloedig groeit maar in een droog jaar nauwelijks opvalt, laat zien dat er meerdere jaren nodig zijn om te bepalen of een groente geschikt is.

De komende jaren ga ik eetbare chrysanten, para-waterkers en crosnes testen. Als u andere ideeën heeft, of als u wilt dat ik andere groenten test die geschikt zijn voor mijn omstandigheden, aarzel dan niet om het mij te vragen. 
 

Ik kijk ernaar uit om deze ontdekkingen met u te delen,

AMH

(foto: Maceron in Canet-en-Roussillon, Myriam Pied, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons)

De ervaring van het Interreg GROOF-project op het gebied van coaching van professionele stadslandbouwprojecten leert dat, hoewel het aantal projecten de afgelopen jaren is toegenomen, het voor sommige projecten nog steeds moeilijk is om een levensvatbaar economisch model te vinden, omdat de educatieve activiteiten en de verkoop van de eigen productie soms weinig rendabel blijken te zijn. Een van de bestaande oplossingen om de economische levensvatbaarheid van dergelijke projecten te verbeteren, is diversificatie van de inkomstenbronnen door gebruik te maken van peri-urbane of landelijke landbouw.

Ontdek hieronder vier stadslandbouwprojecten met daktuinen die erin geslaagd zijn om te innoveren en meer partnerschappen aan te gaan met peri-urbane of landelijke boeren om hun economisch model te versterken. Een collaboratieve motivatie die gunstig is voor de stadslandbouw en, in bredere zin, nuttig is om de uitdagingen op het gebied van veerkracht van de steden van de toekomst aan te gaan.

1. PAKT (Antwerpen ) : 

Het PAKT-project in Antwerpen ging in 2017 van start op een dak van 2.000 m². De wens om burgers bewust te maken van duurzame voeding en de wens om een voedselgordel rond de stad Antwerpen te creëren, stonden en staan nog steeds centraal in het project. Om dit te bereiken, heeft PAKT besloten om zich te richten op twee activiteiten: 1) het verhuren van 1.500 m² aan teeltruimte op daken aan burgers, in de vorm van jaarabonnementen (80 abonnees). 2) de samenwerking met professionele tuinders uit de periferie van de stad, die lid zijn van de PAKT-coöperatie. Hun producten worden op drie manieren gedistribueerd: via een e-shop voor restaurants, via wekelijkse verkoop op een door PAKT ter beschikking gestelde stand onderaan het gebouw en via de distributie van voedselpakketten voor abonnees. In de loop der jaren is het project gegroeid en zijn er steeds meer partnerschappen bijgekomen, tot een totaal van vijf effectieve partners. De inkomsten uit deze activiteit vertegenwoordigden in 2019 bijna twee derde van de omzet van PAKT.  

2. La Ferme Ouverte de Saint-Denis (Parijs) & l’Entrepote (Schaarbeek) 

Deze projecten, die momenteel worden gevolgd door GROOF, hebben in reactie op de Covid-19-crisis partnerschappen opgezet met boeren in de periferie van steden. Omdat deze projecten tal van evenementen organiseren, zijn ze rechtstreeks getroffen door de crisis. Om dit aanzienlijke inkomstenverlies te compenseren, hebben beide projecten besloten hun aanbod te diversifiëren door afhaalpunten, voedselpakketten, bezorgdiensten enz. aan te bieden met voedingsmiddelen die buiten hun projecten om worden geproduceerd.  

Deze nieuwe dienst werd tijdens de eerste lockdown voor Entrepote aangeboden. Hierdoor konden de verschillende vaste kosten/lasten voor deze periode (maart 2020 – mei 2020) worden gedekt. Ondanks het succes van deze nieuwe dienst hebben ze om logistieke en financiële redenen besloten deze strategie tijdens de tweede lockdown niet te herhalen. Ze zijn echter van plan om deze dienst in de toekomst aan te bieden door uit te besteden aan een gespecialiseerd bedrijf en hun lokalen ter beschikking te stellen.  

Voor de Ferme Ouverte de Saint-Denis waren de aanvullende producten die in een nieuwe winkel op de boerderij werden aangeboden (appels, peren, enz.) een groot succes. De opstart van deze nieuwe activiteit werd vergemakkelijkt door de beschikbare ruimte op de boerderij, de mogelijkheid om producten in een koelcel op te slaan en de langdurige banden met andere boerderijen in de regio. In de toekomst zullen deze diensten worden voortgezet en gediversifieerd, als aanvulling op de groenteteelt en de hydrocultuur in de kas van 360 m² die momenteel in aanbouw is.

3. LUFA (Québec)

Tot slot willen we onze casestudy afsluiten met een baanbrekend project dat al tien jaar loopt: LUFA-boerderijen. Deze organisatie bouwde in 2011 in Montreal de eerste commerciële kas op een dak ter wereld en exploiteert momenteel 12.000 m² in drie stedelijke kassen. Omwille van economische redenen is LUFA echter begonnen met de distributie van producten van boeren uit de omgeving (seizoensfruit en -groenten), lokale slagers, kaasmakers en bakkers, als aanvulling op haar productie op daken. De distributie gebeurt via hun verschillende winkels, hun website en afhaalpunten. Door de evolutie van dit bedrijfsmodel en de specialisatie in logistiek heeft LUFA zijn omzet in enkele jaren tijd kunnen verhogen.  De LUFA-boerderijen zijn vandaag de dag duurzaam en realiseren tussen 75% en 85% van hun verkoopvolume via deze distributieactiviteit in korte ketens.

Zijn stedelijk-landelijke partnerschappen een sleutel tot succes voor stadslandbouwprojecten?

Naast de economische voordelen die deze diversificatie van het bedrijfsmodel voor bedrijven oplevert, zien we in deze stedelijk-landelijke partnerschappen ook essentiële voordelen voor het gebied. Deze samenwerkingsverbanden maken het mogelijk om de band tussen plattelands- en stedelijke gemeenschappen te herstellen, ontmoetingen te organiseren en kennis uit te wisselen. Gemeenschappen die, ondanks hun gelijkaardige bekommernissen, elkaar soms uit de weg gaan omdat hun context zo verschillend kan zijn.

Natuurlijk is dit soort samenwerking geen wondermiddel voor alle problemen en kan het niet systematisch in alle contexten worden toegepast.

Maar deze samenwerking tussen stedelijke en peri-urbane producenten brengt een win-winsituatie met zich mee die leidt tot een beter begrip van elkaar en een hernieuwde verbinding tussen stad en platteland, onmisbare ingrediënten om de duurzaamheid van de voedselsystemen van steden te waarborgen.

Zoals we hebben gezien, fungeren sommige stadsboerderijen als echte ‘hubs’ voor het centraliseren van producten uit de nabije omgeving.  Waarom zouden we hun verspreiding in onze steden niet stimuleren om deze herverbinding te versnellen?

Wordt dit type aankoop en wederverkoop ontwikkeld in uw projecten? Zou dat relevant zijn? Aarzel niet om ons dit te laten weten facilitateurAU@goodfood.brussels!

Een artikel geschreven door Groupe One in het kader van het GROOF-project.